the 1624 – IP & IT Legal Boutique

Category: Marka Tregtare

  • Kur Arti Takohet me Ligjin

    Historia e “La Oreja de Van Gogh” dhe Muzika e të Drejtave të Autorit

    Në botën ku arti frymon në çdo klikim dhe emocionet shpërndahen në një ritëm digjital, është e lehtë të harrojmë se pas çdo kënge, çdo vargu dhe çdo emri që adhurojmë, fshihet një arkitekturë ligjore që mbron frymëzimin. Këtë muaj, Zyra e Pronësisë Intelektuale të Bashkimit Evropian (EUIPO) na e kujtoi me një elegancë të rrallë, përmes një postimi që kombinoi poezinë me juridiken.

    Në postimin e saj në Instagram, EUIPO shkroi:

    “Por eso esperaba, con la carita empapada, que llegaras con IP… con mil intellectual property rights para mí.”1

    Një varg që luan me fjalët e një kënge të famshme të grupit spanjoll La Oreja de Van Gogh (Veshi i Van Gogh-ut), i kthyer në një himn të vogël për pronësinë intelektuale. Me këtë gjest simbolik, EUIPO shpalli rikthimin e grupit dhe këngëtares së tij origjinale, Amaia Montero, por në të njëjtën kohë, solli në skenë një mesazh të thellë: arti dhe ligji ecin dorë për dorë.

    Në këtë histori, muzika nuk është vetëm krijimtari, është edhe pronë. Çdo melodi, çdo varg, çdo performancë është e mbrojtur nga e drejta e autorit, e cila në Bashkimin Europian mbështetet në Direktivën 2001/29/EC dhe më vonë në Direktivën (EU) 2019/790 për të drejtën e autorit në tregun digjital. Këto instrumente ligjore sigurojnë që autorët të kenë të drejtën ekskluzive të autorizojnë çdo përdorim të veprës së tyre, nga riprodhimi deri te shpërndarja apo transmetimi publik.

    Në Shqipëri, Ligji Nr. 35/2016 “Për të drejtën e autorit dhe të drejtat e lidhura me të” përkthen këtë frymë evropiane në nivel kombëtar. Sipas Nenit 6 të këtij ligji, vepra mbrohet që në momentin e krijimit, pa pasur nevojë për regjistrim. Kështu, muzika e La Oreja de Van Gogh, tekstet e saj poetike, meloditë që frymojnë ndjenjë dhe interpretimet e tyre unike gëzojnë mbrojtje juridike që lind vetvetiu, njësoj si fryma që lind vargun.

    Por arti nuk jeton vetëm si tingull. Ai merr emër, imazh, identitet dhe këtu hyn në lojë e drejta e markës tregtare. Emri “La Oreja de Van Gogh” nuk është më thjesht një titull romantik i një grupi muzikor, por një markë e regjistruar në Bashkimin Evropian, e mbrojtur sipas Rregullores (EU) 2017/1001 mbi markën e BE-së. Ky regjistrim i jep grupit të drejtën ekskluzive ta përdorë emrin e tij si identitet tregtar, duke parandaluar që të tjerë të përfitojnë nga reputacioni i tij.

    Në mënyrë simbolike, marka është për grupin ajo që është nënshkrimi për një piktor: dëshmia e origjinës dhe autenticitetit. Amaia Montero, gjithashtu, kishte regjistruar markën e saj personale, tashmë të skaduar, një veprim ky që e konfirmon se artistët nuk janë vetëm krijues, por edhe pronarë të një identiteti ekonomik që mund të licencohet, trashëgohet dhe mbrohet.

    Kjo ndërthurje e të drejtës së autorit dhe së drejtës së markës është thelbësore për botën moderne të muzikës. Në njërën anë, e drejta e autorit siguron që krijimtaria të mos vidhet, në tjetrën, e drejta e markës garanton që ajo të mos konfuzohet me dikë tjetër. Një grup muzikor si La Oreja de Van Gogh nuk mbrohet vetëm për meloditë që krijon, por edhe për mënyrën se si publiku e njeh, e kërkon dhe e përjeton.

    Jurisprudenca e Bashkimit Evropian ka ndihmuar në ndërtimin e këtij ekuilibri. Në çështjen C-145/10, Painer (2011), Gjykata e Drejtësisë theksoi se origjinaliteti është kriteri themelor për mbrojtjen e veprës, ndërsa në C-283/01, Shield Mark (2003), u pranua që edhe tingujt mund të regjistrohen si marka. Në një rast më të fundit, T-367/21, Banksy v. EUIPO (2023), u analizua ndërlidhja midis artit dhe anonimitetit në regjistrimin e markave artistike. Këto raste dëshmojnë se ligji i BE-së është gjithnjë e më i ndjeshëm ndaj natyrës së ndryshueshme të krijimtarisë.

    Në Shqipëri, rrugëtimi është ende në zhvillim. Artistët janë gjithnjë e më të ndërgjegjshëm për të drejtat e tyre, dhe Drejtoria për të Drejtat e Autorit po luan një rol gjithnjë e më aktiv. Megjithatë, koncepti i mbrojtjes së emrit artistik si markë tregtare mbetet ende i kufizuar. Kjo tregon se ndërgjegjësimi për markat duhet të ecë paralelisht me edukimin për të drejtën e autorit.

    Në fund të fundit, historia e La Oreja de Van Gogh është shumë më tepër se një rikthim muzikor. Ajo është një metaforë për bashkëjetesën midis frymëzimit dhe normës, midis krijimit dhe ligjit. Është kujtesa se pas çdo kënge të bukur që dëgjojmë në radio apo në platformat digjitale, qëndron një sistem i tërë i rregullave që i japin asaj vlerë, identitet dhe jetëgjatësi.

    Në mënyrë elegante dhe me një batutë tipike institucionale, EUIPO e mbylli postimin e saj me fjalët:

    “And remember: when it comes to IP, eres la reina del IPop.” 2

    Një fjali që në sipërfaqe tingëllon si një lojë fjalësh, por në thelb është një thirrje:

    Të jesh “mbretëreshë” apo “mbret” i pronësisë intelektuale do të thotë të njohësh vlerën e mendjes, të kujdesesh për frymëzimin tënd dhe ta mbrosh atë me fuqinë e ligjit. Sepse në fund, arti është dhuratë e shpirtit, por mbrojtja e tij është detyrë e mendjes.

    Referenca:

    • Directive 2001/29/EC of the European Parliament and of the Council of 22 May 2001.
    • Directive (EU) 2019/790 of the European Parliament and of the Council of 17 April 2019.
    • Regulation (EU) 2017/1001 on the European Union Trade Mark.
    • Ligji Nr. 35/2016, “Për të drejtën e autorit dhe të drejtat e lidhura me të”, Republika e Shqipërisë.
    • Ligji Nr. 9947/2008, “Për pronësinë industriale”, i ndryshuar.
    • CJEU, Case C-145/10, Eva-Maria Painer (2011).
    • CJEU, Case C-283/01, Shield Mark BV v. Joost Kist (2003).
    • General Court, Case T-367/21, Banksy v. EUIPO (2023).
    • EUIPO Instagram Post, October 2025 – “La Oreja de Van Gogh & Amaia Montero are back together.”
    1. Kjo është arsyeja pse prita, me fytyrën e lagur nga lotët, që të vish me IP… me një mijë të drejta pronësie intelektuale për mua. ↩︎
    2. Dhe mbaje mend, kur vjen puna tek IP, je mbretëresha e IPop-it” ↩︎

  • A muse, a mark, a mug.

    A b*tch, a painter, f*cked.

    Problemet ligjore të papërziera me detaje nga jeta e subjektit, janë thjesht fakte. Ti nuk erdhe këtu për faktet, po sepse vrave mendjen ç’ishte ai titull apo pse ajo pikturë. Nëse je viktimë e kohës tënde, për pikturën mund t’i biesh shkurt duke parë këtë video. Po nëse do të kuptosh përtej tablosë, duhet të rrish e të sqarojmë sesi marrëdhënia e Fridës me pronësinë intelektuale është komplikuar nga ca shaka pa kripë të fatit, që, pasi ajo ndërroi jetë nuk u shprehën më në telajo, por në një seri veprimesh që e ringjallën – si brand.

    Frida lindi dhe vdiq në muajin korrik. Asaj i pëlqente të thoshte se ka lindur bashkë me Revolucionin Meksikan, prandaj deklaronte vitin 1910 si datëlindje (në fakt, ishte 1907).1 Këtë vit, vepra e saj u bë pjesë e trashëgimisë sonë të përbashkët kulturore, ose domenit publik. Kjo vlen për vendet ku e drejta e autorit zgjat 70 vite post mortem, e këtu përfshihet edhe Shqipëria.2 Pra, kushdo në këto vende mund ta përdorë veprën e saj lirisht; ta ndryshojë, monetizojë, apo përdhosi nëse do, pasi trashëgimtarët nuk gëzojnë më të drejta mbi të, kështu? Jo. Ndër tiparet kryesore që i veçon trashëgimtarët e saj nga Frida, është përqafimi i kulturës së konsumit. Më i zellshëm në këtë punë është një entitet i quajtur Korporata Frida Kahlo (Frida Kahlo Corporation, FKC).

    FKC ka nisur shumë beteja ligjore kundër atyre që prodhojnë, publikojnë e shesin objekte të frymëzuara nga veprat apo imazhi i Fridës. Rasti i fundit është padia e vitit të shkuar në gjykatën e rrethit të Illinois,3 ku FKC kërkonte nga një grup shitësish në Amazon, 2 milionë $ për çdo shkelje të markave tregtare që ky entitet zotëron, e që janë të shumta.

    “Po ç’punë ka piktorja e ndjerë me markat?” – do thuash ti.

    Për ta sqaruar duhet të nisim me të drejtën e imazhit (derecho de imagen), një e drejtë pasurore dhe e trashëgueshme, që garanton përdorimin e (dhe kundërshtimin ndaj përdorimit të) emrit, pamjes ose indikatorëve të tjerë të një personi, në raport me të drejtën e autorit, por jo vetëm.4 Një e drejtë e njohur në Meksikë, por që shuhet 50 vite pas vdekjes së personit. Kjo do të thotë se në vitin 2004, trashëgimtaret e Fridës – mbesa Isolda Pinedo Kahlo dhe stërmbesa Mara Cristina Romero Pinedo – kuptuan se duheshin gjetur mënyra të reja për të përfituar nga imazhi i Fridës e për të ndalur këdo që riprodhonte elemente të tij. Për këtë iu drejtuan markave tregtare dhe me një biznesmen venezuelan, bashkëthemeluan FKC.

    Origjinali: Bernard Silberstein, 1940

    Synimi i FKC është si puna e “Dy Fridave”: dual. Faqja e internetit shpall: “të dedikuar të edukojmë, ndajmë dhe ruajmë artin, imazhin dhe trashëgiminë e Frida Kahlos”. Ndërsa veprimtaria e tyre tregtare bërtet: “përjetësimi i Frida Kahlos si burim fitimi, përmes mbrojtjes së çdo shprehie të mundshme të identitetit të saj.”

    Për vite me radhë, FKC ka regjistruar si marka tregtare tiparet e autoportretet e saj, e gjithashtu emrin, firmën, pseudonimin dhe fraza nga ditari. Një kërkim në databazat e EUIPO nxjerr 400 marka të regjistruara nga FKC dhe 140 që presin regjistrimin, pothuajse 5-fishi veprave që Frida krijoi gjatë jetës. Natyrisht, të gjitha këto marka përdoren në tregti (sepse ky është kusht për mbrojtjen e markës), prandaj imagjino morinë e produkteve që qarkullojnë nën to.

    Kur trashëgimtare ligjore e Fridës mbeti stërmbesa, Mara Romero, mes saj dhe FKC nisën problemet. Palët janë përballur në gjyq kur Mattel (kompania pas Barbie-t) krijoi kukullën në nder të Fridës, që më shumë nderonte Dolce & Gabbana P/V 2015, sesa Fridën. Familja paditi FKC, të cilët kishin autorizuar imazhin e kukullës. Një betejë e komplikuar ligjore nisi në Meksikë dhe pasoi në Florida, ku FKC kundërpaditi Mara Romeron për përdorim pa leje të emrit dhe pamjes së Fridës –  të dyja marka të regjistruara nga FKC. Po po.

    Një gjyq tjetër interesant, por jetëshkurtër, gjeti Mara Romeron të paditur nga FKC, për paralajmërimet për ndalimin e shkeljes (Cease & Dessist) që u kishte dërguar subjekteve të licensuara nga paditësi, që po bënin një ekspozitë në nder të Fridës.5 Shkurtimisht, palët janë në konflikt dhe garë të vazhdueshme se kush shet më shumë Frida.

    Ata e ruajnë imazhin e Fridës me fanatizëm, të vetëdijshëm se më shumë se ata vetë, imazhin e saj e shfrytëzon industria e konsumit. Ndoshta ju kujtohet sesi në krye të dekadës së shkuar mori dhenë estetika tehuaneze me ngjyra të ndezura e lule në flokë të gërshetuar. Frida ishte muza e koleksioneve Moschino 2012, Lena Hoscheck 2013, Alberta Ferreti 2014, Valentino e Missoni 2015.6 Pastaj Dolce & Gabbana nxori një varg koleksionesh, ku shprehjet tradicionale spanjolle përziheshin me elemente të Fridamanisë, në atë kohë kryetrend. Nuk ngeli vajzë e agjenci marketingu në mbarë botën, përfshi Shqipërinë, pa lule në kokë. Vetë Beyonce u vesh si Frida për Halloween 2014.

    Beyonce si Frida, via Twitter (X)

    Ky trend vazhdoi për vite me radhë, i shkëputur nga konteksti kulturor dhe qëllimi politik që i kishte dhënë Frida, the original influencer. Nuk ishte vetëm respekti dhe adhurimi për Meksikën që e frymëzonte të vishej në atë formë, por edhe synimi për t’u distancuar sa më qartë nga Gringolandia dhe “k*çkat artistike të Parisit”.7

    Aq shumë koleksione janë frymëzuar nga Frida, sa më 2018 VOGUE mbajti ekspozitën “Frida Kahlo. Përtej Mitit” në Muze MUDEC në Milano. Ama koleksioni më i bukur ka ardhur më pas dhe ka respektuar vijën e hollë që ndan imitimin e stilit nga nderimi i personit: e kam fjalën për DIOR Défilé Croisière 2024. Pastaj edhe FKC bashkëpunoi me Puma, Vans e Shein për këtë punë, po nuk ia vlen të ndalemi.8

    Le të nxjerrim një mësim doktrinor: ka gjithmonë mënyra për të mos respektuar frymën e ligjit. Konkretisht, ligji për të drejtën e autorit është një monopol i kufizuar në kohë, që pasi shpërblen autorin, ia dhuron veprën shoqërisë për ta gëzuar atë, të lirë. Megjithatë, realiteti juridik lejon që vdekja e të drejtës së autorit të lindë markën, pasi këto dy të drejta ekzistojnë dhe pushojnë së ekzistuari të pavarura nga njëra-tjetra. Ky parim i mirënjohur, i aplikuar në praktikë po bëhet përherë e më famëkeq pasi po përjetëson monopolet. Vepra të mirënjohura të Disney-t9 kanë gjetur rrugën drejt mbrojtjes si marka tregtare e “Princi i Vogël” për pak u kthye në markë produktesh kancelarie në Kili.10 Mona Lisa dhe veprat e Rembrandt-it e gjejnë veten vazhdimisht si shembuj të suksesit kur kalon kufirin analog-digjital, e po ashtu të praktikave joetike tekno-ligjore. Këto ngjarje po tërheqin vëmendjen e akademikëve dhe po sjellin vendime të rëndësishme gjyqësore, ku rendi publik dhe morali janë faktorët kryesorë për refuzimin e mbrojtjes me marka tregtare të veprave në domenin publik.11

    Ama, ka vend dhe për një mësim tjetër: nuk ka norma që ta shuajnë urinë e tregut. Ka gjithmonë mënyra për ta copëtuar më tej një njeri të bërë copash, duke e kthyer në markë, në produkt në masë, të aksesueshëm, të pashëm, pa protestë. Produkte të panumërta mbartin imazhin e dikujt, që mund të brandohej lehtësisht falë dallueshmërisë së lartë, e gjithashtu falë zgjedhjes për ta injoruar identitetin e saj, përtej atij pamor.

    Sipas këtij artikulli, një shembull i fuqishëm i distancës mes asaj që Frida ishte dhe asaj që është sot, qe prania e saj në byzylykun e Theresa May-t, teksa këtë të fundit e mbyti kolla gjatë fjalimit në Konferencën e Partisë Konservatore.

    Oli Scarff/AFP/Getty Images

    Heroina politikisht korrekte e çdo minoriteti të lënduar,12 e dashura e të dashurave të ish-burrit të saj, “mjeshtrit të muraleve” për të cilin tha: “s’është keq për një djalë të vogël, por jam unë artistja e madhe.” Gjermano-izraelitja meksikane, komuniste, nacionaliste, e zëshme në qarqet antikapitaliste dhe anti-imperialiste të rinisë së saj, është bërë sinonim i konsumizmit. Një audio virale në TikTok, me zërin e Salma Hayek. Monovetulla e saj është mustaqja mileniale, është kupa Stanley dhe sandalet Hermès Oran.

    Kur fjongoja u zgjidh, bomba shpërtheu në 9 miliardë copëza. La pas një trashëgimi aq të pasur, sa e bëri të pamundur ta respektojnë njeriun që ishte.

    Bibliografi & Referenca:

    1. https://www.fridakahlo.org/frida-kahlo-facts.jsp ↩︎
    2. Ligj Nr. 35/2016 (ndryshuar me ligjin nr. 37/2022, datë 14.4.2022), Neni 41/1. ↩︎
    3. https://www.courthousenews.com/frida-kahlo-corporation-files-suit-for-trademark-violations-over-anticapitalist-artists-image/ ↩︎
    4. https://www.inta.org/topics/right-of-publicity/#:~:text=The%20right%20of%20publicity%20is,or%20photograph%E2%80%94for%20commercial%20benefit ↩︎
    5. https://www.courthousenews.com/11th-circuit-wades-into-tug-of-war-over-frida-kahlos-image/ ↩︎
    6. https://www.fridakahlo.it/en/fashion.php ↩︎
    7. https://news.artnet.com/art-world/art-bites-frida-kahlo-hated-surrealists-2456251 ↩︎
    8. https://itsartlaw.org/2024/06/20/owning-frida-kahlo-the-frida-kahlo-corporation-and-trademark-law/#post-65542-footnote-4 ↩︎
    9. https://web.law.duke.edu/cspd/mickey/ ↩︎
    10. https://alessandri.legal/en/public-domain-and-industrial-property-perpetuation-of-trademark-protection/ ↩︎
    11. https://academic.oup.com/grurint/article/71/1/3/6349172 ↩︎
    12. https://www.vanityfair.com/culture/1995/09/frida-kahlo-diego-rivera-art-diary ↩︎

  • KURATOR v. KREATOR

    Hedhja në treg e Instagramit në hyrje të dekadës bëri bashkë një grup hipsterash që postonin foto ushqimesh dhe peizazhe lo-fi, sepse këtë bënin hipsterat. Hanin gjëra të lezetshme dhe riciklonin gjithçka, përfshi efektet fotografike të kohës së shkuar, ndërsa vetë fotot i shkrepnin me një Canon modern. Më pas grindeshin se cili ishte më i mirë, Nikon apo Canon, teksa industria japoneze e aparatëve triumfonte në sfond. E ndërsa postimi i fotografive të ushqimit vijon t’i rezistojë kohës, gjuha estetike e Instagramit ka evoluar sipas gjeneratave që e popullojnë këtë platformë.

    Mediumi i ndërlidhjes në Instagram janë fotot estetike, me qëllim përditësimin mbi çfarë është in sot dhe çfarë jo, ndërsa mënyra kryesore sesi ndërlidhemi është duke ndjekur llogaritë që na tërheqin. Të gjithë e kemi parasysh ndjesinë që na kap kur hasim llogarinë e duhur. Motivi që na shtyn të klikojmë follow ka një burim kryesor: the feed mood. Moodin në shqip po e etiketojmë si ‘gjendje’ këto kohë, ndaj mund të themi se është gjendja që llogaria përcjell në shikim të parë, ajo çka na shtyn ta ndjekim atë ose jo. Duke huazuar nga fizika, krijimi i një feed-i Instagramor i cili ka një gjendje tërheqëse dhe identitet të ravijëzuar qartë, tani quhet kohezion. Ndërsa forca që administron kohezionin tashmë njihet si kurator. Unë i quaj Instakuratorë.

    Instakuratori e merr titullin nga kuratori i një muzeumi apo galerie arti. Instakuratori nuk krijon, por përzgjedh veprat të cilat do të ekspozojë në llogarinë e tij/saj. Zakonisht Instakuratorët ripostojnë fotografi, piktura e art dixhital, nga të cilat ndoshta jo të gjitha, por shumica gëzojnë të drejtë autori. Planifikimi dhe kompozimi i kujdesshëm i postimeve qëndron në thelb të këtij roli. Teksa gëzojnë ndjekje kulti nga popullata e Instagramit, shpesh Instakuratorët përqafojnë një praktikë shqetësuese: mos-kreditimin e burimit të postimeve, që mund të jetë një kurator tjetër apo vetë autori. Instagrami i lejon haptazi ripostimet, të cilat shpesh e mjegullojnë identitetin e krijuesit. Këtu lind një pyetje: kur autorësia nuk identifikohet, por vepra shpërndahet dhe si pasojë bëhët më e njohur, çfarë i mbetet artistit krijues? Kam identifikuar këtu dy qëndrime. Nga njëra anë krijimtaria zhvillohet, duke shfrytëzuar demokracinë semiotike (një mënyrë e sofistikuar për të thënë shumëllojshmëria e figurave dhe pamjeve), ndërsa nga ana tjetër autori privohet nga atribuitimi i autorësisë dhe potencialisht nga disa të drejta të tjera.

    Argumenti se demokracia semiotike – ku të gjithë shpërndajnë, përdorin dhe remiksojnë veprat pa u shqetësuar për të drejtën e autorit – zhvillon krijimtarinë, bazohet në përqasjen e industrisë së modës ndaj të drejtës së autorit. Gjatë krijimit të veshjeve dhe aksesorëve të modës të gjithë frymëzojnë njëri-tjetrin. Injorimi që kjo industri i bën të drejtës së autorit dhe kultura e remiksit që ajo përqafon, thuhet se frymëzon krijimtarinë. Kur shfaqet një disenjo e re, stilistët e përshtasin dhe e zhvillojnë atë më tej, duke i dhënë jetë trendeve të reja.

    Edhe ripostimet në Instagram kanë potencial për ta zhvilluar krijimtarinë në mënyrë të ngjashme – artistët bombardohen me art pamor nga i cili marrin detaje dhe i përvetësojnë, duke krijuar art të ri që frymëzon të tjerët. Ama nga ana tjetër, brandet e modës nuk rrezikohen nga kopjet falë mbrojtjes së ligjit për markat tregtare. E ke pyetur veten si ka mundësi që shumë shpejt pasi një disenjo haute couture shfaqet në pasarelë, një version pothuajse identik i tij gjendet në dyqanet e fast-fashion?

    Gucci v Mango

    Ndodh, sepse rrallë, shumë rrallë, disenjot e modës mbështeten tek e drejta e autorit. Mango dhe Zara përherë përshtasin disenjot e Guccit (mes të tjerash), por nuk pretendojnë se po sjellin produkte Gucci. Produktet që sjellin nuk mbartin markën Gucci dhe janë imitime, ndoshta kopje, por nuk janë fallco. Industria e modës nuk kërkon më të ndalojë imitimet, por të ndali pretendimet se një produkt i përket një marke, kur kjo nuk është e vërtetë. Ndryshe nga e drejta e autorit, markat tregtare janë gjithmonë à-la-mode (kupton?) sepse stilistët nuk motivohen nga të njëjtat ndjenja si artistët, prandaj pronësitë intelektuale që mbrojnë janë të ndryshme.

    Artistët pamorë janë në një pozicion më të vështirë. @elesq postoi dikur se ligjet për të drejtën e autorit, në realitet, nuk janë krijuar për artistët. Këta të fundit nuk ndihen të mbrojtur në shumë nga mediumet ku shpërndajnë veprat, përfshi mediat sociale. Si fanse e punës së saj dhe njohëse e të drejtës së autorit, nisa të mendoj. E drejta e autorit lind automatikisht dhe qëndron me autorin gjatë gjithë jetës së tij, por a është kjo e drejtë e vërtetë nëse vetë autori nuk ja vjel frytet? Interneti komplikon gjithçka më tej. Lehtësia e shpërndarjes dixhitale të veprave dhe mungesa e kostove të kopjimit janë ndihmë e mirë për artistët. Nga ana tjetër, moskreditimi dhe kopjimi janë kërcënim serioz. Në Gusht 2019 zotëruesit e të drejtave muzikore të autorit me siguri i gëzoi vëmendja që morën nga Instagrami, me prezantimin e filtrave sonikë të cilët identifikojnë riprodhimet e paautorizuara, por artistët pamorë mbeten të pambrojtur.

    Kështu, kundërargumenti ndaj punës së Instakuratorve i ka rrënjët në shkeljet potenciale të të drejtave morale të autorit (atribuimit), të drejtës së shfaqjes në publik (vetëm autori vendos nëse, kur dhe tek cili publik do ta shfaqi veprën, madje dhe nëse do të ndalojë së e bëri publike atë) dhe të drejtës së riprodhimit. Kjo lloj llogarie nuk duket se do ndalojë teksa numri i Instakuratorëve rritet. Profile të panumërta përmbledhin punë të artistëve të ndryshëm duke tërhequr ndjekës e bashkë me ta, famë e cila shpesh është më fitimprurëse sesa vetë puna krijuese. Krijuesi po bëhet thuajse demodé përballë kësaj superfuqie që njeh preferencat e ndjekësve dhe ju ofron çfarë duan.

    Së fundmi, a mundet kurimi të jetë një formë e re arti? A mundet përzgjedhja, sekuenca dhe kombinimi i postimeve eventualisht të ofrojë mbrojtje sui generis për kuratorët në të ardhmen, njëlloj siç mbron bazat e të dhënave sot? Kjo pyetje ka shans të duket e panevojshme, por në një kohë kur diskutohet nëse ja vlen që një majmun të gëzojë të drejtë autori apo një AI të incentivohet, them se asnjë pyetje që synon të identifikojë mënyra të reja fitimi për subjektet njerëzorë nuk është e çuditshme. Autorët (sidomos kur këta janë kompani) kanë treguar se do të tentojnë të kapitalizojnë çdo format të krijimtarisë dhe shprehive, deri aty ku e lejon ligji. E mira është që kjo të mos ndodhi, sepse materiali kulturor lulëzon kur përdoret lirisht, megjithatë identifikimi i autorëve dhe ndalja e kopjeve meriton vëmendje të veçantë për artistët pamorë. Ndoshta platformat mund të përdorin filtra që identifikonë shkeljet edhe për materialin pamor, apo të ndalojnë fotot e ekranit (si Netflix)? Nuk e dimë, por me siguri ka informatikanë (ç’fjalë e bukur!) që do të na vinin në ndihmë.

    Tani për tani, kujdesu të informosh ndjekësit se nga e more postimin, apo nëse je vet artist, nga u frymëzove, pasi kjo nuk e dobëson meritën tënde krijuese apo kuruese. Ka nje teori se asgjë nuk është origjinale, por të gjitha idetë burojnë nga ide të tjera dhe këtë do ta shtjellojmë së shpejti.