Direktiva 2019/790 (BE) mbi të drejtën e autorit në tregun unik digjital (në vijim Direktiva DSM) hyri në fuqi në Qershor 2019 dhe brenda Qershorit 2021 pritet të përcillet në sistemet ligjore të shteteve anëtare. Për herë të parë pas 19 vitesh (që nga Direktiva InfoSoc 2001/29), Direktiva DSM rishikoi çështjen digjitale duke sjellë ndryshime të konsiderueshme. Një ndër rishikimet e vona të Direktivës, që përforcoi qëndrimin institucional ndaj domenit publik, ishte Neni 14 mbi surrogatët dixhitalë. Nëpërmjet tre artikujve, do të trajtojmë përqasjen e Direktivës DSM ndaj këtij kontroversiteti modern. Do të shpjegojmë konceptin e surrogatëve dixhitalë (këtu), do të përmbledhim statusin e tyre ligjor në BE & trajtimin e tyre nga direktiva DSM, për ta përfunduar me rezultatet e pritshme për institucionet kulturore dhe publikun.
ORIGJINALITETI & RIPROGRAFITË
Në tentativën për të shqipëruar termat e pronësisë intelektuale, fjalën ‘reprography’ do ta përkthejmë këtu riprografi. Riprografi nënkupton ‚fotografi riprodhuese‘, riprodhim identik nëpërmjet fotografimit. Kjo është mënyra e zakonshme e krjimit të surrogatëve digjitalë. Riprografia është fotografia e veprës origjinale (çka mund të jetë pikturë, skulpturë, etj.) e cila e përcjell atë në mënyrë identike. Pa ndryshime, pa ndërhyrje, pa prekje kreative të autorit të ri. Madje autori i ri në vetvete shërben si një mjet për transferimin e veprës origjinale në formatin digjital sa më saktë.
Fotografitë kanë qenë temë diskutimi në jurisprudencën e të drejtës së autorit për shkak të aparatit të përfshirë në proces, roli i të cilit thuhet se është aq i rëndësishëm sa ta zvogëlojë rolin e fotografit. Megjithatë, u pranua se ky proces ka natyrë artistike dhe hapësirë për të shprehur krijimtari & individualitet. Për herë të parë, fotografitë gëzuan të drejtë autori në vitin 1876 në Gjermani, ndërsa në Konventën e Bernës u përfshinë në rishikimin e saj të vitit 1948. Sot, fotografitë gëzojnë të drejtë autori në shumicën e vendeve anëtare në Konventën e Bernës. Në BE ato i nënshtrohen të njëjtave kushte si veprat e tjera – pra, të qënit të shprehura dhe origjinale – për të përftuar mbrojtje ekskluzive.
‚Origjinale‘, në sensin e shprehur nga Gjykata Europiane e Drejtësisë (në vijim GJED) nënkupton që vepra është krijim intelektual i vetë autorit. Ky kriter u shpreh fillimisht në dy Direktiva: Direktiva 96/9/KE mbi mbrojtjen Ligjore të Databazave (në vijim Direktiva mbi Databazat) dhe Direktiva 2006/116/KE mbi Kohëzgjatjen e Mbrojtjes të së Drejtës së Autorit dhe Disa të Drejtave Fqinje (në vijim Direktiva mbi Kohëzgjatjen). Më pas u fiksua nga GJED si kërkesa kryesore për të gjitha veprat objekt i së drejtës së autorit. Ndihet në këtë interpretim efekti i epokës Romantike në legjislacionin Europian, kur origjinaliteti u rivlerësua si koncept dhe u vulos si nocion, fillimisht i artit dhe krijimtarisë, e më pas i ligjit. Origjinal, në sensin romantik, nënkupton me origjinë nga krijuesi, autori. Shumë e ngjashme me sensin ligjor, ku nënkupton, siç thamë më sipër krijim intelektual të vetë autorit.
Mënyra e zbatimit të kërkesës për origjinalitet është tejçuar nëpërmjet intepretimeve nga GJED për çështje të ndryshme. Çështja Infopaq është një gur themeli në doktrinën europiane të së drejtës së autorit, si dhe rasti ku GJED adoptoi mënyrën sesi e aplikojmë sot kriterin e origjinalitetit Një sërë rastesh pasuan Infopaq-un, ku GJED përforcoi shpjegimet e dhëna në të dhe dha përshtypjen e qartë se mënyra sesi shtetet anëtare do duhej ta kuptonin kriterin e origjinalitetit ishte si krijim intelektual i vetë autorit, megjithatë ky shpjegim u zhvillua më tej.
Një nga rastet pasuese ishte Painer, i cili kishte të bënte me një fotografi – portret, autorja e së cilës pretendonte se gëzonte të drejtë autori, ndërsa disa gazeta dhe revista që e botuan fotografinë pa leje pretendonin të kundërtën. Këto të fundit mendonin se protreti është zhanër tejet i kufizuar fotografie, ku fotografi nuk ka hapësirë për të krijuar e si pasojë nuk mund të gëzojë të drejtë autori, sepse nuk ka aplikuar origjinalitet.
Sidoqoftë, autorja Eva Painer provoi se fotografi luan rol duke bërë zgjedhje të caktuara (këndin dhe dritën, mes të tjerash) të cilat ndikojnë tek rezultati përfundimtar, e si pasojë dëshmojnë për origjinalitet krijues. Miku ynë Jimi Hendrix na vjen në ndihmë këtu me këtë foto të shkrepur nga Gered Mankowitz, i cili u mërzit kur pa se ajo po përdorej nga një kompani cigaresh si reklamë, pa leje. Ai e paditi kompaninë dhe pas disa shkallësh gjykimi në Paris ja doli të vërtetojë se pavarësisht të qënit portret, ishin zgjedhjet e tij si fotograf çka mundësuan gjendjen e fotos dhe mimikën e Jimit. Ato kohë, më 1968, shprehia duhej të ishte sa më e rëndë dhe e përhumbur. Ama Jimi qeshi, tregoi karizmën e tij falë udhëzimeve të Maknowitz dhe fotoja u shndërrua në kult.
Verdikti në Painer ishtë një rikonfirmim nga GJED se mënyra e kuptimit të origjinalitetit sipas Infopaq ishte pjesë e pandarë e doktrinës Europiane. U cilësua se një fotografi, qoftë edhe protret, mund të gëzojë të drejtë autori për sa kohë përmbush kriteret e Infopaq – të jetë e shprehur dhe krijim i vetë autorit – e argumentuar më tej tek Painer si: ‘krijim që rezulton pasi autori ka bërë zgjedhje të lira dhe krijuese, duke shtuar prekje personale në vepër të cilat përçojnë karakterin e tij’.
Ka dhe një kategori tjetër fotografish që gëzojnë mbrojtje ligjore, të cilat nuk kanë nevojë të jenë origjinale. Këto madje quhen fotografi jo-origjinale ose ‚fotografitë e tjera‘. Të tilla janë shumica e fotove që postojnë miqtë tuaj në Instagram – të shkrepura pa bërë zgjedhje kreative. Edhe riprografitë janë të tilla, fotografi jo-origjinale. Mbrotja e tyre është parashikuar nga Direktiva e Kohëzgjatjes në Nenin 6, i cili thotë se ‚shtetet anëtare kanë të drejtë të vendosin nëse do të mbrojnë fotografitë e tjera‘.
Thënë thjeshtë, fotografitë të cilat nuk janë origjinale në sensin e shprehur nga GJED më sipër, mund të mbrohen ligjërisht nëse shtetet e gjykojnë të arsyeshme. Dhe në fakt shtatë vende në BE i mbrojnë fotografitë jo-origjinale (Gjermania, Austria, Spanja, Italia, Danimarka, Finlanda dhe Suedia) si dhe dy shtete anëtare të Zonës Ekonomike Europiane (Islanda dhe Norvegjia). Këto nuk mbrohen me të drejtë autori, por me ato që njihen si të drejta fqinje (shumë të ngjashme me të autorit, por më të shkurtra). Në studimin e riprografive në formën e surrogatëve dixhitalë, na intereson mbrojtja që iu garanton Gjermania. Ishte pasojë e një vendimi Gjerman që çështja e surrogatëve dixhitalë tërhoqi vëmendjen e acquis communautaire, edhe pse në prapaskenë kishte vite që ndodhte.
Reiss – Egelhorn Museen (në vijim rem) janë një grup muzeumesh në Gjermani, si dhe një qendër kërkimore. Në njërin nga muzeumet, atë në Mannheim, një vizitor fotografoi 20 vepra arti dhe gjithashtu skanoi 17 postera, nga ato që muzeumet i ofrojnë si souvenire. Vizitori, duke bërë skanim fotografish dhe fotografim të pikturave, krijoi riprografi (durim, do dal diku). Të 37-a riprografitë i ngarkoi në Wikipedia. Në Tetor 2015 ai u padit nga rem për shkeljen e së drejtës së autorit për surrogatët dixhitalë të posterave që skanoi dhe ngarkoi në Wikipedia. Pra, nuk ishte akti i skanimit problem – pasi ai mund edhe t’i mbante skanimet për përdorim vetjak – por akti i hedhjes në Internet.
Në 2016-ën Gykata e Stuttgartit vendosi se posterat të cilat vizitori i skanoi gëzonin të drejta fqinje, bazuar në Aktin Gjerman të së Drejtës së Autorit, Neni 72, i cili iu garantonte atyre mbrojtje deri në 50 vjet pas publikimit të parë. Publikuar më 1992 nga muzeu, ato mbrohen deri më 2052. Ky vendim u apelua nga vizitori në Gjykatën e Lartë me argumentin se këto fotografi ishin riprodhim teknik i pikturave origjinale, por GjL vendosi se ato nuk ishin thjesht riprodhim teknik, madje dëshmoin se fotografi kishte synim artisik (schöpfungswillen). Ky vendim u apelua më tej në Gjykatën Federale Gjermane të Drejtësisë (në vijim GjFGjD).
Në apelin final, vizitori pretendoi se këto fotografi nuk mund të gëzonin të drejta fqinje sepse ishin thjesht riprodhime të origjinaleve, riprografi që nuk përmbajnë input intelektual të mjaftueshëm sa të gëzojnë mbrojtje ekskluzive. Gjithashtu ai pretendoi se pikturat origjinale ishin në domenin publik, prandaj surrogatët e tyre do duhej të përkisnin në domenin publik gjithashtu. GjFGjD nuk mendonte kështu. Ajo argumentoi se edhe gjatë riprodhimit autori ka hapësirë ‚…për të marrë vendime bazuar në rrethana krijuese, përfshi pozicionimin, këndin, ndriçimin dhe inkuadrimin…‘ dhe fakti që fotografi i merr këto vendime, dëshmon për input intelektual dhe gëzon mbrojtje. Gjykata mendon se nuk ka rëndësi nëse pikturat janë në domenin publik, pasi Neni 72 mbron vetëm riprografitë. Riprografitë gëzojnë të drejtë fqinje, ndërsa pikturat origjinale mbeten në domenin publik.
Për herë të parë, fotografitë jo-origjinale u mbrojtën nga Kodi Gjerman i të Drejtës së Autorit më 1960. Kjo u bë pasi gjyqtarët, të pakualifikuar artistikisht, nuk do të mund të ndanin fotografitë origjinale nga ato jo origjinale; artin nga jo-arti. Prandaj kur gjykojnë, le të interpretojnë të drejtën e autorit për fotografitë origjinale dhe të drejtat fqinje për fotot e tjera. Në rastin në fjalë, GjFGjD bëri një gabim strukturor kur shprehu se gjatë gjykimit do të interpretonte të drejtën e autorit dhe të drejtën fqinje si një të vetme. Pra, do të interpretonte nëse vizitori shkeli të drejtat e muzeut, pa identifikuar nëse shkeli të drejtat e autorit apo ato fqinje. Ajo çka gjykata bëri në fakt ishte zhdukja e ndryshimeve të rëndësishme mes këtyre dy të drejtave, njësimi i tyre. Zhduku origjinalitetin, të cilin të drejtat fqinje nuk e kërkojnë, por e drejta e autorit e ka të domosdoshëm. Bëri atë që legjislatori tentoi të evitonte që në fillim dhe mundësoi që riprografia, një akt jo-krijues, jo-origjinal, të gëzojë mbrojtje thuajse të njëjtë e format më të larta të artit dhe krijimtarisë.
Kjo është një fatkeqësi ligjore, e tillë sa kur verdikti për rem u shpall në Shkurt 2019, shtyu BE-në që vetëm dy muaj para publikimit të Direktivës DSM, e cila draftohej prej dy viteve, të shtonte një nen të ri vetëm për të shmangur vendime të tilla në të ardhmen. Bëhet fjalë për Nenin 14 „Veprat e Artit Pamor në Domenin Publik“. Në pjesën 3 dhe të fundit, do mund të njiheni me Nenin 14, suksesin e formulimit të tij dhe pasojat e pritshme. Stay tuned!
Shënim: shkrimi përmban të dhëna nga studimi “Digital Surrogacy and Preserving Cultural Heritage: An Assessment of Originality following DSM Directive And National Court Decisions”, tezë për mbrojtjen e gradës LL.M. pranë Universitetit Georg – August Göttingen.
the 1624 - IP & IT Legal Boutique 